صنعت کشاورزی یکی از قدیمی ترین مشاغل موجود در جهان است. کشاورزی صنعتی است که نه تنها در توسعه و پیشرفت جوامع بشری بلکه، در سلامت افراد جامعه نیز بسیار موثر است. سالها پس از نظریهی مشهور توماس مالتوس در کتاب خود در سال 1798 میلادی به نام «اصل جمعیت» که بیان میکرد جمعیت انسانها به صورت تصاعد هندسی رشد میکند ولی رشد منابع غذایی جهان تصاعدی حسابی دارند، این باور در جوامع به صورت ریشه دار شکل گرفت که بشر برای رفع نیازهای اولیه خود با چالشی خطرناک مواجه است؛ ازاینرو تحت تأثیر آن، انسان خود را مجاز دانست تا برای رفع چالش غذایی جهان دست به هر کاری بزند، حتی اگر آن کارها و نتایج آنها استاندارد های سلامت را زیر پاگذاشته و مشکلاتی جانبی و بزرگتر بیآفرینند.
جنبش بزرگ رفع نیاز غذایی جهان به پشتوانه انواعی از مجوزها و استانداردهایی که در موارد بسیاری، عجیب و نگرانکننده به نظر میرسند، شکل گرفت و شدت این جریان فراگیر به زودی این نوید را به بشر داد که دیگر لازم نیست نگران تأمین منابع غذایی خود باشد؛ ولی شتاب قدرتمند تولید محصولات و فرآورده های غذایی، نتایجی دیگر را در پی داشت؛ انحراف بیش از اندازه استانداردهای غذایی از آنچه سلامت نامیده میشود.
تولید محصولات کشاورزی به پشتوانه مصرف کودهای شیمیایی و آفتکش های غیر مجاز و دسترسی راحت و ارزان کشاورزان در سراسر دنیا به چنین محصولاتی نتایجی گران و تأسفبار از خود به جای گذاشت. نتایجی که مسئولیت آن تنها متوجه یک گروه خاص نیست. بلکه حاصل ضعف آگاهی و عدم درک درست همه گروه های جامعه از استانداردهای سلامت و محصول سالم است. وگرنه برای مثال وجود این سطح از محصولات کشاورزی نیتراته و یا تراریخته در سبد مصرفی مردم جهان چه توجیه و دلیلی میتواند داشته باشد؟
پس از گذشت دههها از این جریان، و البته همگام با آن، گروهی اقلیت در این فکر بودند تا محصولات سالم و ارگانیک را درکارگروه کشاورزی تفکیک و استانداردهایی جداگانه و قابل اعتماد برای آن تدوین نموده و به اجرا گذارند؛ تا اینکه امروزه این امر، به گونهای شاخص، دوباره مورد توجه قرار گرفت و خودآگاهی کنونی بشر کمابیش با مفهوم سالم و ارگانیک و یا نامهای لاتین Healthy، Bio و Organic ارتباطی قابل توجه برقرار کرده و سعی در ارتقاء کیفی سبد محصولات مصرفی خود دارد.
اهمیت صنعت کشاورزی
صرفنظر از آنکه صنعت کشاورزی تا چه اندازه تولید کشاورزی ارگانیک و سالم را مورد توجه قرار داده است، روشهای مختلفی جهت کشت محصولات کشاورزی و تولید کشاورزی طبیعی وجود دارند. قبل از پرداختن به معرفی ده روش اصلی کشت در کشاورزی به دلایل اهمیت وجود این صنعت خواهیم پرداخت.
به طور کلی دلایل مختلفی وجود دارند که نشان دهنده اهمیت صنعت کشاورزی و کشت و کار هستند. برخی از این دلایل شامل موارد زیر میباشند.
- بسیاری از صنایع وجود دارند که مواد اولیه تولیدات آنها از طریق کشاورزی تامین میشود. به عنوان مثال، پنبه مورد نیاز صنعت نساجی از جمله مواد اولیه ای است که از طریق صنعت کشاورزی تأمین میگردد. از دیگر موارد مرتبط با صنایع کشاورزی میتوان صنایع چرم، صنایع داروسازی، صنایع انرژی، صنایع فناوری زیستی، صنایع ساختمان، صنایع چاپ و نشر، صنایع هنری، صنایع دستی و صنایع گردشگری را نام برد.
- با توجه به اینکه تامین امنیت غذایی هر جامعه اهمیت زیادی در شکوفایی آن دارد، بر همین اساس تمام جوامع موجود، به رشد و پیشرفت صنعت کشاورزی و انجام کشاورزی سالم توجه ویژه ای دارند. همانطور که شرح مختصری از اهمیت محصول سالم بیان شد، سلامت فرد و جامعه ارتباطی پیوسته و با اهمیت با محصولات کشاورزی و صنایع مترتب آن دارد.
- از دیگر مزایای صنعت کشاورزی توسعه مناطق روستایی است. در حقیقت به دلیل آنکه کشاورزی ارتباطی غیر قابل اجتناب با زمین و فضای زیر کشت دارد، معمولا محیط های غیر شهری بیشتر مساعد این امر بوده و هرچقدر مناطق روستایی بیشتر هدف کشت و کار باشند، توسعهی مناطق روستایی تحت تأثیر آن امری با اهمیت خواهد بود. هر چه کشت و کار در مناطق روستایی توسعه یابد، به معنی درآمد بیشتر روستاییان و توسعه مناطق روستایی است.
- از دیگر دلایل اهمیت و ارزش صنعت کشاورزی و کشت و کار، می توان به تحقق توسعه پایدار، توسعه منابع تجدید پذیر، حفظ محیط زیست، ایجاد اشتغال در کسب و کارهای وابسته اشاره کرد.
با توجه به اهمیت صنعت کشاورزی، آنچه که اهمیت دارد، به کارگیری روش هایی جهت توسعه کشاورزی و تولید محصولات و فرآوردههای کشاورزی سالم است. تکنیک های مختلفی وجود دارند که با استفاده از آنها می توان کشت سالم در کشاورزی را تجربه کرد. جهت آشنایی با روشهای کشت و تولید کشاورزی طبیعی، به معرفی ده روش اصلی کشت خواهیم پرداخت.
1- تکثیر گیاهان از طریق بذر
یکی از روش هایی که در صنعت کشاورزی از آن جهت تکثیر گیاهان و کشت سالم استفاده می شود، تکثیر گیاهان از طریق بذر است. تکثیر گیاهان از این طریق، یک تکنیک جنسی محسوب می شود. به عبارت دیگر در این روش، گیاه از طریق ترکیب کردن سلول های نر و ماده، تکثیر می شود. نکته ای که در مورد این روش تکثیر وجود دارد این است که، تنها گیاهانی را می توان با این روش تکثیر کرد که، دانه (بذر) داشته باشند.
انجام تکثیر گیاهان از طریق بذر به دو روش امکان پذیر است. در یکی از این روشها، از همان ابتدا بذر را در محلی که مورد نظر است (محل اصلی) می کارند. در روش دیگر نیز ابتدا بذر در یک گلدان کاشته می شود. بعد از اینکه بذر مقداری رشد کرد، به محل اصلی انتقال داده می شود. به روش دوم روش نشاء کاری نیز گفته می شود. روش کاشت بذر بهعنوان یکی از ده روش اصلی کشت در کشاورزی، از جمله روشهای اقتصادی تکثیر گیاهان محسوب می شود، چرا که نیاز به صرف هزینه زیادی در آن نیست. نمونه گیاهانی که با این روش تکثیر مییابند گیاهان دارویی، میوه ها، سبزیجات، گیاهان گلدار هستند.
روش تکثیر گیاهان از طریق بذر، تنها روش جنسی کشت میباشد و سایر روشهای تکثیر گیاهان که در ادامه به آنها اشاره می شود، روشهای تکثیر غیر جنسی هستند. ویژگی مهم روش تکثیر گیاه با بذر این است که، معمولا گیاهان تکثیر یافته با روش بذر عاری از هر گونه بیماری اکتسابی هستند.
– قلمه زنی
یکی دیگر از روشهای تکثیر گیاهان که از روش های اصلی کشاورزی محسوب می شود، قلمه زنی است. در این روش تمام قسمت های گیاه از جمله برگ، ریشه و ساقه را می توان به عنوان قلمه انتخاب کرد. در این روش تکثیر تنها کاری که باید کرد، درست انتخاب کردن قلمه است. به عنوان مثال در قلمهیِ ساقه، ساقه ای که انتخاب می شود، حتما باید بدون برگ و سالم باشد. البته منظور از بدون برگ بودن ساقه، قسمت پایین ساقه است. طول ساقه انتخاب شده نیز باید بین 10 تا 15 سانتی متر باشد. یکی از نکات مهم در این روش تکثیر گیاهان، آلوده نشدن قلمه، حفظ رطوبت آن و داشتن نور کافی برای رشد است. گیاهانی که تکثیر آنها از طریق روش قلمه زنی است، بعد از سپری کردن دوران رشد، کاملا شبیه گیاه مادر می شوند.
– بررسی کشت بافت در کشاورزی
یکی دیگر از ده روش اصلی کشت در کشاورزی، روش کشت بافت است. جهت درک بهتر این روش تکثیر بهتر است ابتدا، تعریفی از این روش کشت در کشاورزی داشته باشیم. منظور از کلمه بافت، سلول اندامهای مختلف گیاه است. بافت یا سلولی که برای کشت انتخاب می شود، باید شرایطی داشته باشد. در واقع بافت مورد نظر باید عاری از هر گونه بیماری و یا خراشیدگی باشد. بافت انتخاب شده در بستر مناسبی قرار داده می شود تا به یک گیاه کامل تبدیل شود.
این روش کشت، از جمله روشهای مهندسی ژنتیک در کشاورزی سالم محسوب می شود. مزیت بزرگ تکثیر گیاهان از طریق روش کشت بافت، تکثیر زیاد و مطلوب گیاهان در کمترین زمان ممکن است. با توجه به این امر چنانچه تولید انبوه مد نظر باشد، این تکنیک گزینه مناسبی است.
4- روش تقسیم بوته یکی دیگر از ده روش اصلی کشت در کشاورزی
یکی دیگر از روش های اصلی کشت در کشاورزی، روش تقسیم بوته یا تقسیم کردن است. در این روش، گیاه مادر از خاک خارج می شود و بوته های ریشه دار آن را جدا می کنند. بعد از این مرحله باید کار ضد عفونی ریشه ها، توسط محلول سم های قارچ کش و آب ولرم صورت بگیرد. در نهایت بوته برای کاشت آماده است و می توان آن را در خاک جدید کاشت. لازم به ذکر است روش تقسیم بوته برای تکثیر گیاهان چند ساله به کار میرود. از جمله گیاهانی که با این روش تکثیر می شوند می توان به سانسوریا و گیاهان برگ بیدی اشاره کرد.
– خوابانیدن گیاه از دیگر روش های اصلی کشاورزی
از دیگر ده روش اصلی کشت در کشاورزی می توان به روش خوابانیدن گیاه اشاره کرد. این روش تکثیر مناسب دو نوع گیاه است. یکی از این گیاهان، گیاهانی هستند که ریشه زنی سختی دارند. نوع دیگر نیز گیاهان کمیاب هستند. روش خوابانیدن گیاه به دو طریق انجام می شود. این روشها شامل تکنیک های هوایی و ساده هستند.
- روش ساده: در این روش کشت سالم، شاخه گیاه را خم کرده و در خاک قرار می دهند. البته لازم به ذکر است که شاخه خم شده، نباید از گیاه مادر جدا شود. بهترین زمان جهت انجام روش خوابانیدن ساده از نظر کارشناسان کشاورزی، اواخر فصل زمستان و اوایل فصل بهار است.
- روش هوایی: در روش هوایی خوابانیدن که یکی از روش های اصلی تولید محصولات کشاورزی است، باید پوست قسمتی از ساقه ای که خوابانده می شود، جدا شود. سپس قسمتی از ساقه که پوست آن جدا شده را با خزه می پوشانند. بعد از این مرحله، با نایلونی که روی آن سوراخ هایی ایجاد شده ساقه پوشیده می شود. توجه داشته باشید که وجود سوراخ ها روی نایلون، برای ورود هوا به ساقه لازم و ضروری است. بعد از مدتی ساقه خوابانده شده ریشه دار می شود و آن را از گیاه مادر جدا و در خاکی جداگانه می کارند.
– معرفی روش جداسازی یکی دیگر از روش های اصلی تولید محصولات کشاورزی
روش جداسازی یا separation نیز از دیگر روش های اصلی تولید فرآورده های کشاورزی سالم محسوب می شود. در این روش پیاز جدید گیاه جدا و به طور جداگانه کاشته می شود. علاوه بر پیاز گیاه، در بعضی از گیاهان پیازچه و پداژه گیاه را نیز می توان به روش جداسازی تکثیر کرد. گیاهانی همچون سوسن، نرگس و لاله با روش جداسازی تکثیر می شوند.
– تکثیر گیاهان با روش پیوند زدن
علاوه بر روش هایی که در رابطه با تکثیر گیاهان اشاره شد، روش دیگری در کشاورزی سالم برای تکثیر گیاهان وجود دارد که به آن پیوند زدن گفته می شود. این روش تکثیر یکی از روش هایی است که افراد تا حدودی با آن آشنا هستند. پیوند زدن گیاه به دو طریق انجام می شود، یا از طریق بریدن شاخه ای از گیاه و یا به کمک قلمهای از گیاه مادر انجام می شود. روش پیوند زدن به این صورت است که، شاخه بریده شده و یا قلمه گیاه را به ساقه گیاهی که قصد پیوند آن را دارند متصل می کنند. شاخه و یا قلمی که به گیاه متصل شده است، بعد از مدتی با گیاهی که در خاک است جوش می خورد. بعد از جوش خوردن این دو قسمت با هم، یک گیاه جدید به وجود میآید. به عبارت دیگر گیاه پایه (بالغ) نقش تکیه گاه را برای گیاه دوم دارد و تغذیه گیاه جوش زده شده از گیاه مادر (پایه) صورت میگیرد.
روش تکثیر پیوند زدن دارای انواع مختلفی است. این روشهای مختلف شامل: پیوند انگلیسی ساده، پیوند شکافی، پیوند شکمی، پیوند مجاورتی، پیوند دیهیمی، پیوند انگلیسی زبانهای و پیوند پوستی هستند. با وجود تنوع روش پیوند زدن، روش رایج میان کشاورزان معمولا روش پیوند شکافی است. از این روش پیوند برای تغییر ارقام درختانی مانند گیلاس، گلابی، هلو و سیب استفاده می شود.
8- معرفی روش تکثیر پاجوش در تولید کشاورزی سالم
از دیگر ده روش اصلی کشت در کشاورزی روش کشت و تکثیر، پاجوش است. روش تکثیر پاجوش از طریق ریشه گیاه صورت می گیرد. در کنار ساقه گیاه، ریشه های سبز شده ای وجود دارند. با جداکردن این ریشه ها و کاشت مجدد آنها یک گیاه جدید به وجود می آید. روش تکثیر پاجوش یکی از روشهای راحت و پرطرفدار جهت تکثیر گیاهان به شمار میرود.
9- دیم کاری از دیگر روشهای تولید کشاورزی سالم
روش کشت دیم یکی از روشهای است که در تولید کشاورزی سالم نقش عمده ای دارد. بیشتر افراد تا حدودی با روش کشت دیم آشنایی دارند و می دانند که منظور از روش دیم، روش کشت بدون آبیاری است. در واقع آبیاری این نوع کشت، متکی به بارندگی های طبیعی است. فاکتورهای مختلفی وجود دارند که در موفقیت روش دیم موثر هستند.
از جمله فاکتورهای موثر در عملکرد زراعت دیم می توان به مقدار بارندگی سالیانه، ویژگیهای خاک، نوع ماشین آلات مورد استفاده در دیم، انتخاب درست نهال ها و … اشاره کرد. در ده روش اصلی کشت در کشاورزی روش دیم یکی از روش هایی است که در مناطق خشک از آن استفاده زیادی می شود.
10- روش تکثیر گیاهان از طریق پیاز آنها
آخرین روش از ده روش اصلی کشت در کشاورزی کشت و تکثیر گیاهان از طریق پیاز آنها است. به منظور تکثیر گیاه از این طریق باید در زمان استراحت گیاه، عملِ تکثیر انجام شود. منظور از زمان استراحت اواخر بهار تا اوایل پاییز است. کاری که در روش تکثیر باید انجام داد این است که در زمان استراحت گیاه، پیازهای گیاه را از خاک بیرون آورده و آنها را تقسیم کنند. در نهایت پیازهای تقسیم شده در محل های جدید کشت، کاشته می شوند. زعفران نمونه ای از گیاهانی است که روش تکثیر آن از طریق پیاز است.
مزایای روشهای تکثیر غیر جنسی گیاهان
اکنون که تا حدودی با روشهای غیر جنسی تکثیر گیاهان آشنا شدید، بهتر است به بررسی مزایای این روش های تکثیر پرداخته شود.
- یکی از مزایای روش تکثیر گیاهان با روش غیر جنسی، کوتاه شدن دوره نونهالی گیاه است.
- علاوه بر این، در روشهای تکثیر غیر جنسی، امکان کنترل کردن شکل گیاه و مراحل رشد آن وجود دارد.
- پرورش و تولید گیاهان متجانس و یکدست، از دیگر مزایای روشهای تکثیر غیر جنسی محسوب می شود.
- تنوع تکنیک ها و انتخاب تکنیک با توجه به نوع گیاه و نیاز پرورشدهنده، یکی دیگر از مزایای تکثیر گیاهان در روشهای غیر جنسی محسوب می شود.
سخن آخر
در این متن به اهمیت صنعت کشاورزی و اینکه چرا بیشتر جوامع به دنبال تکنیک هایی جهت رشد و توسعه صنعت کشاورزی هستند، پرداخته شد. علاوه بر این به معرفی ده روش اصلی کشت در کشاورزی و نحوه انجام هر کدام از این روشها نیز پرداخته شد. هر کدام از ده روشی که به آنها اشاره شد، در ارتباط با گیاهان خاصی هستند و جهت موفق شدن روش تکثیر، باید از روش درست تکثیر هر گیاه استفاده کرد.